Wapnowanie pod wymagający rzepak – znaczenie, terminy i zasady
Artykuł dr hab. Doroty Pikuły z IUNG-BIP Puławy zamieszczony w numerze 29 Tygodnika Poradnik Rolniczy
Wapnowanie pod wymagający rzepak – znaczenie, terminy i zasady
Rzepak należy do roślin bardzo wrażliwych na zakwaszenie gleby. Optymalny odczyn gleby dla tej rośliny wynosi pH 6,0–7,0, przy czym na glebach cięższych powinien być zbliżony do 7,0. Przy pH poniżej 5,5 gwałtownie spada dostępność fosforu, magnezu, molibdenu oraz części mikroelementów, a rozwój systemu korzeniowego ulega znacznemu ograniczeniu. Wytworzenie silnego i głębokiego systemu korzeniowego jest możliwe jedynie w warunkach optymalnego odczynu gleby.
Bardzo wrażliwy na zakwaszenie
Ze względu na wysoką wrażliwość rzepaku na zakwaszenie, znacznie korzystniejsze jest systematyczne utrzymywanie odpowiedniego pH gleby niż stosowanie jednorazowo wysokich dawek wapna bezpośrednio przed siewem. Najlepsze efekty przynosi zatem wykonanie wapnowania rok przed siewem rzepaku, po zbiorze przedplonu, np. przed uprawą pszenicy. Zastosowane wapno wymaga czasu, aby skutecznie zadziałać i ustabilizować odczyn gleby. Takie postępowanie sprzyja również efektywniejszemu wykorzystaniu nawozów mineralnych oraz poprawia właściwości fizyczne, chemiczne, biologiczne i fitosanitarne gleby.
Wapnowanie, oprócz regulacji odczynu, dostarcza również wapnia, który jest jednym z ważniejszych składników pokarmowych dla rzepaku. Pierwiastek ten uczestniczy w budowie ścian komórkowych, wspomaga rozwój systemu korzeniowego oraz zwiększa odporność roślin na niekorzystne warunki środowiskowe. Wapnowanie pól przeznaczonych pod uprawę rzepaku powinno być prowadzone regularnie w ramach zmianowania, najlepiej pod przedplon, ponieważ jego korzystne efekty utrzymują się również w kolejnych latach. Takie działanie pozwala utrzymać optymalny odczyn gleby, poprawia dostępność składników pokarmowych oraz stwarza korzystne warunki do wzrostu, rozwoju i plonowania rzepaku. Optymalne dawki wapna stosowane tradycyjnie przedstawiono w tabeli.
Uwaga: W przypadku bardzo kwaśnych gleb (pH < 5,0) lepiej rozłożyć odkwaszanie na kilka lat niż zastosować jednorazowo bardzo wysoką dawkę. Dokładną dawkę najlepiej ustalić na podstawie aktualnej analizy gleby i zaleceń stacji chemiczno-rolniczej.
W praktyce rzadko obserwujemy na roślinach objawy niedoboru wapnia, a częściej toksyczność glinu ujawniającą się przy niskim pH gleby. Niemniej objawy niedoboru wapnia mogą wystąpić i zawsze w postaci: zamierania stożków wzrostu oraz skręcania, żółknięcia (brązowienia) i zasychania wierzchołków i krawędzi najmłodszych liści. Rozpoznawanie niedoborów nie jest łatwe, bo na zdjęciu są widoczne akurat niedobory ważnej dla rzepaku siarki w postaci chloroz i przyżółcenia – też występują początkowo na liściach młodych.
Jako alternatywa – wapnowanie pogłówne
Pogłówne wapnowanie rzepaku nie jest rozwiązaniem optymalnym, jednak jako zabieg interwencyjny może przynieść lepsze efekty niż całkowita rezygnacja z dostarczenia wapnia. Zabieg ten stosuje się w sytuacji, gdy po siewie lub jesienią okaże się, że odczyn gleby nadal jest zbyt niski albo rośliny wykazują objawy niedoboru wapnia. Nie zastępuje on jednak klasycznego wapnowania wykonanego przed siewem lub pod przedplon rzepaku. Należy pamiętać, że wapnowanie pogłówne nie jest w stanie skutecznie podnieść pH całej warstwy ornej. W przeciwieństwie do tradycyjnego wapnowania, nawóz nie zostaje wymieszany z glebą, a wapń przemieszcza się w profilu glebowym stosunkowo wolno – zaledwie kilka centymetrów rocznie. W efekcie zabieg ten poprawia warunki głównie w powierzchniowej warstwie gleby oraz dostarcza wapnia ro-ślinom, lecz nie zapewnia pełnego odkwaszenia całego pola. Do pogłównego wapnowania rzepaku przeznaczone są przede wszystkim wapna węglanowe, wapna kredowe, wapna węglanowo-magnezowe oraz wapna granulowane. Nie zaleca się natomiast stosowania wapna tlenkowego bezpośrednio na rosnące rośliny, ponieważ może ono powodować uszkodzenia „wypalenia” liści oraz szyjki korzeniowej rzepaku. Zaleca się pogłównie zazwyczaj 500–1000 kg/ha wapna granulowanego, co odpowiada około 0,5 t CaO/ha. W przypadku rzepaku nie powinno się przekraczać tej dawki, aby uniknąć ryzyka uszkodzenia roślin. Skuteczność i bezpieczeństwo zabiegu zależą również od właściwego terminu oraz warunków jego wykonania. Wapnowanie należy przeprowadzać na suche rośliny, unikać zabiegów podczas przymrozków oraz na zamarzniętej glebie.
Nie powinno się także stosować wapna bezpośrednio przed intensywnymi opadami deszczu, które mogą powodować spływ powierzchniowy składników. Bardzo ważne jest zachowanie co najmniej dwutygodniowego odstępu między wapnowaniem a nawożeniem azotowym. W przeciwnym razie mogą wystąpić straty azotu, szczególnie w przypadku nawozów zawierających azot w formie amonowej. W przypadku stwierdzonego niedoboru magnezu (badanie gleby lub ocena roślin) warto wybrać wapno magnezowe, które oprócz regulacji odczynu gleby dostarczy roślinom również magnezu – ważnego składnika pokarmowego.
Dolistne dokarmianie wapniem
Jeżeli celem jest szybkie dostarczenie wapnia lub magnezu w sezonie, często lepiej sprawdzają się nawozy dolistne niż wapnowanie pogłówne. Dokarmianie dolistne jest zabiegiem jedynie wspomagającym, a nie zastępującym wapnowanie. W uprawie rzepaku nawożenie dolistne wapniem pełni przede wszystkim funkcję uzupełniającą, nie zastępuje ono wapnowania gleby ani nawożenia doglebowego, ale może skutecznie wspierać rośliny w okresach intensywnego wzrostu, stresu lub ograniczonego pobierania składników z gleby. Rzepak pobiera bardzo duże ilości wapnia (często ponad 100–150 kg CaO/ ha), dlatego nawożenie dolistne dostarcza jedynie niewielką część jego potrzeb pokarmowych. Podstawą zaopatrzenia roślin w wapń pozostaje utrzymanie odpowiedniego pH gleby oraz stosowanie nawozów wapniowych i wapniowo-magnezowych przed siewem lub w zmianowaniu. Do najczęściej stosowanych nawozów dolistnych zawierających wapń należą: YaraVita Sto-pit – nawóz oparty na azotanie wapnia, stosowany w wielu uprawach rolniczych i ogrodniczych, ADOB Ca IDHA – zawiera wapń schelatowany przez IDHA, dobrze przyswajalny przez rośliny, ASX Wapń Plus – płynny nawóz wapniowy przeznaczony do stosowania dolistnego. Najczęściej zabieg wykonuje się: jesienią, w fazie 4–8 liści, aby wspomóc rozwój szyjki korzeniowej i systemu korzeniowego lub wiosną, od początku ruszenia wegetacji do fazy wydłużania pędu, przed kwitnieniem, gdy rośliny są narażone na stres związany z szybkim wzrostem. W praktyce wapń dolistny często stosuje się łącznie z borem, który jest najważniejszym mikroelementem dla rzepaku, magnezem i siarką.
Zakwaszenie ogranicza dostępność magnezu
Magnez jest jednym z podstawowych składników pokarmowych rzepaku, a jego znaczenie wynika z wysokich wymagań pokarmowych tej rośliny. Rzepak ozimy pobiera około 40–80 kg MgO/ha (czyli około 24–48 kg czystego magnezu Mg/ha) wraz z plonem i resztkami pożniwnymi. Pierwiastek ten wchodzi w skład chlorofilu, odpowiada za prawidłowy przebieg procesu fotosyntezy, uczestniczy w transporcie asymilatów oraz wpływa na efektywne wykorzystanie azotu. Niedobór magnezu prowadzi do ograniczenia wzrostu roślin, zmniejszenia intensywności fotosyntezy, a w konsekwencji do obniżenia plonu i zawartości tłuszczu w nasionach. W warunkach nadmiernego zakwaszenia gleby często dochodzi do ograniczenia dostępności magnezu dla roślin, co sprzyja występowaniu jego niedoborów. Nawożenie tym składnikiem nie musi być jednak wykonywane corocznie. Powinno być ono planowane na podstawie wyników analiz gleby oraz przewidywanych potrzeb pokarmowych roślin. Z tego względu gospodarkę magnezem warto rozpatrywać łącznie z wapnowaniem, które nie tylko reguluje odczyn gleby, ale może również stanowić źródło tego składnika.
Magnez z wapniem lub z siarką
Na glebach kwaśnych i ubogich w magnez najbardziej racjonalnym rozwiązaniem jest stosowanie nawozów wapniowo-magnezowych. Pozwalają one jednocześnie poprawić odczyn gleby oraz uzupełnić niedobory magnezu. Dobór rodzaju nawozu powinien być uzależniony od kategorii agronomicznej gleby. Na glebach cięższych zaleca się stosowanie wapna magnezowo-tlenkowego, które działa szybciej i skuteczniej podnosi odczyn gleby. Z kolei na glebach lekkich bezpieczniejsze jest stosowanie wapna magnezowo-węglanowego lub dolomitu, ponieważ działają one łagodniej i ograniczają ryzyko przewapnowania. Jeżeli analiza gleby wykaże bardzo niską zawartość magnezu, wynoszącą poniżej 5 mg MgO na 100 g gleby, konieczne jest dodatkowe nawożenie tym składnikiem. W takich warunkach przed siewem zaleca się zastosowanie kizerytu w dawce około 100 kg/ha lub odpowiednio dobranej dawki siarczanu magnezu.
Nawozy te dostarczają magnezu w formach łatwo dostępnych dla roślin, a jednocześnie stanowią cenne źródło siarki, która odgrywa kluczową rolę w technologii uprawy rzepaku. Prawidłowe zaopatrzenie roślin zarówno w magnez, jak i siarkę sprzyja lepszemu rozwojowi systemu korzeniowego, zwiększa efektywność wykorzystania azotu oraz wpływa korzystnie na wielkość i jakość uzyskiwanego plonu. W efekcie odpowiednie gospodarowanie tymi składnikami stanowi jeden z ważnych elementów wysokiej efektywności produkcji nasion rzepaku.
Wapnowanie interwencyjne wiosną
Wiosenne wapnowanie rzepaku traktuje się również jako zabieg interwencyjny niż standardową praktykę. Można je wykonać bardzo wczesną wiosną, na plantacjach wymagających szybkiego dostarczenia roślinom wapnia. Najczęściej stosu-je się wtedy granulowane wapna węglanowe w niewielkich dawkach, ok. 0,5 do 1,0 t/ha, gdy rzepak jest jeszcze w fazie ro-zety lub na początku wydłużania pędu (BBCH 30–31).
Im mniejsza masa liści, tym mniejsze ryzyko osypywania wapna na rośliny i ich uszkodzenia. Należy stosować wapno węglanowe (kredowe lub mielony wapień). Nie należy wykonywać zabiegu na podmokłą glebę ani przed spodziewanymi intensywnymi spływami wody. Należy pamiętać, aby nie stosować wapna na mokre rośliny oraz przed spodziewanymi wiosennymi przymrozkami.
Nie czekaj, aż zakwaszenie gleby ograniczy rozwój korzeni i wykorzystanie składników pokarmowych. Wybierz INDUSTRIA DEWONIT – nawóz wapniowo-magnezowy, który wspiera regulację odczynu gleby, poprawia jej właściwości oraz pomaga stworzyć rzepakowi optymalne warunki do wzrostu i plonowania.
